Viêm phế quản cấp: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

1. Viêm phế quản cấp là gì?

Viêm phế quản là tình trạng viêm các đường dẫn khí từ khí quản vào phổi, còn gọi là phế quản. Khi các phế quản bị viêm, cơ thể sẽ tăng tiết chất nhầy và xảy ra những thay đổi tại niêm mạc đường thở, từ đó gây ra các triệu chứng đặc trưng như ho, khạc đờm và khó thở.

Viêm phế quản được chia thành nhiều loại, trong đó phổ biến nhất là hai dạng: viêm phế quản cấp tính và viêm phế quản mạn tính.

1.1 Viêm phế quản cấp tính

Viêm phế quản cấp tính thường do virus gây ra, thời gian mắc bệnh ngắn, đa số chỉ kéo dài dưới 10 ngày. Tuy nhiên, triệu chứng ho có thể tồn tại dai dẳng trong vài tuần ngay cả khi nhiễm trùng đã thuyên giảm.

1.2 Viêm phế quản mạn tính

Viêm phế quản mạn tính là tình trạng viêm kéo dài, bệnh tái phát nhiều lần hoặc liên tục trong nhiều tuần. Dạng này thường gặp ở người mắc hen suyễn hoặc khí phế thũng và có liên quan đến tình trạng viêm đường thở mạn tính.

2. Viêm phế quản cấp có nguy hiểm không? 

Trong đa số trường hợp, viêm phế quản cấp tính không nguy hiểm và có thể tự khỏi sau khoảng 1–3 tuần nếu được chăm sóc và điều trị đúng cách. Bệnh thường do virus gây ra, nên ít khi để lại di chứng lâu dài ở người khỏe mạnh.

Tuy nhiên, viêm phế quản cấp tính có thể trở nên nguy hiểm trong một số trường hợp, như trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền hô hấp (hen suyễn, COPD), người có hệ miễn dịch yếu. Bệnh có thể tiến triển nặng hơn hoặc dẫn đến biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi và điều trị kịp thời như: 

• Viêm phổi thứ phát: Nhiễm trùng phổi xảy ra sau khi viêm phế quản cấp tiến triển hoặc không được kiểm soát tốt.

• Hội chứng suy giảm hô hấp cấp tính: Trường hợp hiếm gặp, gây khó thở nghiêm trọng do chức năng hô hấp bị suy giảm.

• Triệu chứng kéo dài: Ho dai dẳng hoặc các vấn đề hô hấp vẫn tiếp tục sau khi cơn viêm phế quản cấp đã qua.

• Tràn khí màng phổi tự phát: Tích tụ không khí trong khoang màng phổi, gây đau ngực và khó thở.

• Tràn khí trung thất tự phát: Không khí rò rỉ vào khoang trung thất, có thể gây khó chịu và ảnh hưởng đến tim, mạch.

3. Triệu chứng viêm phế quản cấp

Các triệu chứng ban đầu của bệnh viêm phế quản cấp thường giống với cảm lạnh hoặc cúm bao gồm:

• Chảy nước mũi.

• Đau họng.

• Mệt mỏi.

• Hắt hơi.

• Khò khè.

• Dễ cảm thấy lạnh.

• Đau lưng và đau cơ.

• Sốt nhẹ khoảng 37,7–38°C

Sau giai đoạn nhiễm trùng ban đầu, người bệnh thường xuất hiện ho, ban đầu là ho khan, sau đó chuyển sang ho có đờm. Ho dai dẳng kéo dài từ 1 đến 3 tuần là triệu chứng điển hình nhất của viêm phế quản.

Khi ho, người bệnh thường khạc ra đờm, tuy nhiên trong một số trường hợp có thể chỉ ho khan. Ngoài ra, người bệnh còn có thể nghe thấy tiếng rít hoặc khò khè khi thở, đặc biệt là khi đường thở bị viêm và tăng tiết dịch nhầy.

4. Nguyên nhân gây bệnh viêm phế quản cấp 

Viêm phế quản cấp có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra tuy nhiên có 2 nguyên nhân chính gây nên tình trạng này là virus và khuẩn. Trong đó, virus là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm phế quản cấp tính.  

4.1 Viruss 

Nhiễm trùng do virus là nguyên nhân chủ yếu gây ra 85–95% các trường hợp viêm phế quản cấp. Các loại virus phổ biến gây bệnh bao gồm virus cảm lạnh thông thường, virus cúm, adenovirus và rhinovirus. 

Chúng lây truyền chủ yếu qua giọt bắn đường hô hấp, khi xâm nhập vào phế quản sẽ gây viêm, kích ứng niêm mạc, dẫn đến các triệu chứng điển hình như ho, khạc đờm và khó chịu đường hô hấp.

4.2 Vi khuẩn

Viêm phế quản cấp tính do vi khuẩn chiếm khoảng 10% hoặc ít hơn các trường hợp mắc bệnh. Các vi khuẩn thường gặp bao gồm Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae và Bordetella pertussis, là những tác nhân gây bệnh phổ biến nhất và có thể dẫn đến tình trạng viêm phế quản nặng hơn nếu không được điều trị kịp thời.

Ngoài ra, khi tiếp xúc với các chất gây kích ứng như khói, không khí ô nhiễm, bụi và các chất ô nhiễm môi trường khác cũng có thể gây viêm phế quản cấp tính hoặc làm trầm trọng thêm các bệnh lý hô hấp sẵn có. 

Một số các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh như: 

• Hít khói thuốc (kể cả thụ động).

• Sức đề kháng yếu.

• Trào ngược dạ dày.

• Thường xuyên tiếp xúc với bụi, hóa chất.

>>> Xem thêm: Viêm phế quản cấp ở trẻ em: Nguyên nhân, triệu chứng và phòng ngừa

5. Các cách chẩn đoán viêm phế quản cấp

Trong nhiều trường hợp, viêm phế quản cấp có thể tự khỏi mà không cần điều trị đặc hiệu. Bác sĩ thường có thể chẩn đoán viêm phế quản cấp tính bằng cách tiến hành khám lâm sàng, nghe phổi để phát hiện tiếng khò khè và hỏi về đặc điểm cơn ho.

Để xác định chính xác viêm phế quản cấp tính và loại trừ các bệnh lý khác như viêm phổi hoặc hen suyễn, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm hỗ trợ. Những xét nghiệm này giúp xác nhận chẩn đoán và đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh.

5.1 Chụp X-quang ngực 

Nếu cơn ho kéo dài, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang để kiểm tra tim và phổi, nhằm loại trừ các bệnh lý khác có thể gây ra triệu chứng tương tự chẳng hạn như viêm phổi.

5.2 Xét nghiệm máu hoặc cấy vi khuẩn 

Bác sĩ có thể lấy máu ở cánh tay để làm xét nghiệm, nhằm phát hiện các nhiễm trùng đi kèm hoặc đánh giá tình trạng sức khỏe tổng quát. Đối với xét nghiệm cấy vi khuẩn, bệnh nhân sẽ ho và nhổ đờm vào ống nghiệm, sau đó mẫu này được xét nghiệm để tìm dấu hiệu của virus hoặc vi khuẩn gây viêm phế quản.

5.3 Xét nghiệm chức năng phổi

Nếu nghi ngờ viêm phế quản mạn tính, bác sĩ có thể kiểm tra chức năng phổi để đánh giá khả năng hít thở và lưu thông khí của bệnh nhân.

6. Các cách điều trị viêm phế quản cấp hiện nay 

Viêm phế quản cấp tính thường diễn tiến tự khỏi và việc điều trị chủ yếu tập trung vào điều trị triệu chứng và hỗ trợ. Để giảm các triệu chứng của viêm phế quản cấp tính, có thể áp dụng cả phương pháp không dùng thuốc và dùng thuốc.

6.1 Điều trị bằng thuốc 

Thuốc giảm ho 

Trong thực tiễn lâm sàng, các thuốc chống ho như dextromethorphan (có hoặc không có codein) đôi khi được dùng để giảm ho dải dẳng. 

Thuốc hạ sốt 

Thuốc giảm đau và hạ sốt không kê đơn như ibuprofen hoặc naproxen có thể kiểm soát các triệu chứng đi kèm như khó chịu, đau cơ và sốt. Ngoài ra, prednisone hoặc các steroid khác có thể được dùng để điều trị viêm. 

Thuốc kháng sinh 

Hướng dẫn của ACCP khuyến cáo không nên sử dụng kháng sinh trong trường hợp viêm phế quản cấp tính không biến chứng ở người lớn khỏe mạnh. Bên cạnh đó nhiều hiệp hội y khoa quốc tế khác cũng khuyến cáo không nên sử dụng kháng sinh trong các trường hợp viêm phế quản cấp tính do virus. 

Việc tùy ý sử dụng kháng sinh có thể gây ra tình trạng kháng kháng sinh và gặp phải tác dụng phụ tiềm ẩn liên quan đến việc sử dụng kháng sinh. Kháng sinh chỉ nên được dùng khi đã xác định chắc chắn tác nhân gây bệnh là vi khuẩn và có thể điều trị được bằng thuốc.

6.2 Các biện pháp không dùng thuốc 

Ngoài dùng thuốc, người bệnh có thể điều trị tại nhà để giảm tình trạng viêm phế quản cấp

6.2.1 Uống đủ nước 

Uống đủ nước là một phần quan trọng trong chăm sóc tại nhà cho người bị viêm phế quản cấp, bởi việc duy trì độ ẩm phù hợp trong cơ thể giúp làm loãng đờm và dịch nhầy trong đường hô hấp, từ đó giúp dễ dàng khạc ra hơn và giảm cảm giác khó chịu ở cổ họng. 

Khi cơ thể bị mất nước, dịch nhầy có thể trở nên dày và dính, khiến ho nhiều hơn và khó tống đờm ra ngoài, đồng thời niêm mạc đường thở cũng dễ bị khô và kích ứng hơn nếu không được cung cấp đủ dịch. 

6.2.2 Tạo độ để làm loãng dịch nhầy

Việc tăng độ ẩm không khí trong môi trường sống có thể giúp giảm các triệu chứng của viêm phế quản bằng cách giảm khô niêm mạc đường thở và làm loãng đờm, từ đó giúp trẻ dễ thở hơn và ho bớt nặng. 

Các chuyên gia khuyến nghị duy trì độ ẩm tương đối trong nhà ở mức khoảng 30–50%, vì đây là phạm vi giúp giữ ẩm niêm mạc hô hấp mà không tạo điều kiện cho nấm mốc hoặc vi khuẩn phát triển mạnh hơn trong không khí.

Một cách hiệu quả để tạo độ ẩm là sử dụng máy tạo độ ẩm phun sương mát trong phòng, đặc biệt khi không khí khô vào mùa lạnh. Điều này giúp giảm kích ứng niêm mạc, hỗ trợ thông thoáng đường thở và khiến đờm dễ long ra hơn khi ho. 

6.2.3 Rửa mũi bằng nước muối 

Rửa mũi bằng dung dịch nước muối (saline nasal irrigation) là một biện pháp vệ sinh đường hô hấp giúp loại bỏ chất nhầy, virus, vi khuẩn và các tác nhân kích thích khỏi khoang mũi, từ đó cải thiện khả năng lưu thông khí. Phương pháp này được đánh giá là an toàn, ít tác dụng phụ, đồng thời giúp làm sạch đường thở trên và giảm bớt các triệu chứng như nghẹt mũi hoặc chảy dịch.

7. Một số các biện pháp phòng ngừa viêm phế quản cấp tính 

Để giảm nguy cơ mắc viêm phế quản, cách tốt nhất là hạn chế nhiễm virus đường hô hấp và tránh các tác nhân gây kích ứng phổi. Bạn nên hạn chế tiếp xúc với người đang bị ốm, đặc biệt trong những tháng mùa đông khi các bệnh hô hấp dễ lây lan. 

Tránh khói thuốc lá, khói bụi và các chất ô nhiễm vì chúng có thể làm tổn thương đường thở. Nếu có hen suyễn hoặc dị ứng, cần tránh các yếu tố khởi phát như lông thú cưng, bụi nhà và phấn hoa. 

Bên cạnh đó, nghỉ ngơi đầy đủ, ăn uống lành mạnh và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn sẽ giúp tăng cường sức đề kháng và giảm nguy cơ nhiễm bệnh. Ngoài ra, tiêm đầy đủ các vắc-xin như cúm mùa, viêm phổi và COVID-19 cũng là biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.

>>> Xem thêm: Viêm phế quản uống gì hết nhanh? Loại thuốc an toàn và cách hỗ trợ hiệu quả

Tạm kết 

Viêm phế quản cấp là bệnh lý hô hấp thường gặp và đa số có thể hồi phục tốt nếu được nhận biết sớm và chăm sóc đúng cách. Trong những trường hợp triệu chứng kéo dài người bệnh nên đi khám bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn điều trị chính xác.